Ses Bilgisi - Türkçe Sözcük Bilgisi

Bir oyuncunun ses eğitimi için Türkçe'yi nasıl kullanacağına dair ses ve sözcük bilgisini iyi öğrenmesi gerekir. Sözcük yapısı, ünlü, ünsüz uyumları, ulama, kelime vurguları yani sözcük, hece ve harf kullanımına hakim olmalı, dilin kurallarına uymalıdır.

 

SES BİLGİSİ

Sesin işitme organımızın duyduğu hava titreşimleri olarak tanımlayabiliriz. Ses Bilgisi ise gırtlaktaki kirişlerin titreşme hareketiyle oluşan durumlara deniyor.

Tüm dünya dillerinde kelimeleri meydana getiren ve en küçük parçalara harf denir. Seslerin yazıdaki simgelerinin bütünü olarak isimlendirilebilir. Alfabemizde 29 harf yani ses vardır. Bunlar ünlüler ve ünsüzler olarak 2’ye ayrılır.

Ünlü Harfler : a, e, ı, i, o, ö, ü, u.

Ünsüz Harfler : b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z.

Ünlü harfler söylenişleri bakımından ikiye ayrılır:

1 – Kalın Ünlüler : a, ı, o, u

2 – İnce Ünlüler : e, i, ö, ü

Ünlülerin söylenişine göre çene ve dudaklarımızın aldığı şekle göre de ünlü harfler dört bölüme ayrılır.

1 – Düz Ünlüler : a, e, ı, i

2 – Yuvarlak Ünlüler : o, ö, u, ü

3 – Dar Ünlüler : ı, i, u, ü

4 – Geniş Ünlüler : a, e, o, ö

ÜNLÜ UYUMU

Ünlü harfler sözcükler içerisinde belli kurallara göre dizilir. Buna ünlü uyumu denir. Ünlüler uyumu iki çeşittir.

A – BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU

Türkçe kelimeleri ünlü harflerin kalınlık ve incelik bakımından benzeşmesi kuralıdır. Buna göre :

Türkçe bir kelimenin ilk hecesindeki ünlü kalın ise ondan sonra gelen ünlülerin heceleri de kalın oluyor.

Türkçe bir kelimenin ilk hecesindeki ünlü inceyse, ondan sonraki hecelerin ünlüleri de incedir.

Örnek :

“avanak” kelimesinin bütün hecelerindeki ünlüler kalındır.

“tencere” kelimesinin tüm hecelerindeki ünlüler incedir.

Türkçe’de büyük ünlü uyumu kuralına uymayan bazı yapılar vardır.

1 – Dilimizdeki yabancı dillerden geçmiş bazı kelimeler; kitap, mektup, telefon, cami

2 – Değişikliğe uğramış Türkçe kelimeler:

Ana – anne , Alma – Elma, Karındaş – kardeş

3 - -yor -ken -ki –leyin (i)mtrak -ekleri almış bazı sözcükler;

Yürüyor – uyurken –akşamki –sabahleyin – yeşilimtırak…

4 – Birleşik bazı kelimeler:

Çanakkale, Hanımeli, sigaraböreği, Kadıköy…

B – KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU

Türkçe kelimelerdeki ünlü harflerin düzlük, yuvarlak, darlık, genişlik bakımından uyumudur.

Bu kurala göre:

1 – Türkçe bir kelimenin ilk hecesi “aeıi” düz ünlülerinden biriyle başlıyorsa , ondan sonraki hecelerin ünlüleri de “aeıi” düz ünlülerinden biriyle devam eder.

Örnekler :

esneme – acemi –balta – yargı – sevda – karaca…

İpucu : Türkçe’de düz ünlülerden sonra yuvarlak ünlüler gelmez.

2 – Türkçe’de bir sözcüğün ilk hecesindeki ünlü “oöuü” yuvarlak ünlülerinden biriyle başlıyorsa, ondan sonraki heceler de “a, e” veya “u, ü” ünlülerinden biriyle devam eder. “o u ö ü” yuvarlak ünlülerinden sonra “ıi oö” gelmez.

Örnekler :

Güneş, gurbet, sokullu, sömürge , gözlük, koyu, hortum…

İpucu : “O , Ö” ünlüleri Türkçe kelimelerin birinci hecesinde bulunur, ikinci hecesinde yer almaz.

Örnek : balon, salon, kolon, horoz kelimeleri buna örnektir.

Alfabemizdeki ünsüz harfler şöyle:

*b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z harfleridir.

Ünsüzler 2’ye ayrılır.

1 – Sert Ünsüzler : p, ç, t, k, s, ş, f, h.

2- Yumuşak Ünsüzler : b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z.

 

ÜNSÜZLERİN UYUMU

A – ÜNSÜZLERİN YUMUŞAMASI

Sonu “ p, ç, t, k” sert ünsüzleriyle biten kelimelerden sonra ünlü bir harf gelirse, sert ünsüz yumuşar.

Örnekler :

P - b

ç - c

t – d

k – ğ

Örnek :

Ağaç-ı -> Ağacı

Yoğurt-u -> Yoğurdu

Dolap-ı -> Dolabı

Yalak-ı -> Yalağı

Denk-i -> Dengi

İpucu : Bu kural bir heceli bazı sözcüklerde sonu ”t” ünsüzüyle biten bazı yabancı kökenli kelimelerde ve özel adlarla geçerli değildir.

Örnek :

Atatürk-ü -> Atatürk’ü

Mehmet-i -> Mehmet’i

Cumhuriyet-i -> Cumhuriyeti

Top-u -> Topu

Millet-i -> Milleti

B – ÜNSÜZLERİN SERTLEŞMESİ ( BENZEŞMESİ )

Sonu “p, ç, t, k, s, ş, f, h” sert ünsüzleriyle biten kelimelerden sonra “c, d, g” yumuşak ünsüzleriyle başlayan bir ek gelirse ekin başındaki yumuşak ünsüz sertleşir.

Örnek :

c – ç, d – t, g - k

sınıf-da – sınıfta

Türk-ce – Türkçe

Kitap-cı – Kitapçı

C – HARFLERİN BAZI ÖZELLİKLERİ

1 – Türkçe kelimelerin sonlarında “b, c, d, g” ünsüzleri yer almaz. Bunlardan ziyade “p, ç, t, k” ünsüzleri kullanılır.

Bazı sesteş kelimeleri ayırmak için b, c, d, g ünsüzleri zorunlu olarak kullanılabilinir.

Örnek : hac- haç, ad – at, had – hat, sac – saç…

2 – Türkçe de kelimelerin ilk hecelerinde iki ünsüz bulunmaz.

Tren, Trabzon, kral

3 – Türkçe kelimelerin köklerinde iki ünsüz yer almaz.

Millet, hürriyet, kuvvet, hiddet, sıhhat…

4 – Türkçe kelimelerde iki ünlü uyumu yan yana yer almaz.

Vaat, maaş, iade gibi…

D – HECE

Ağzımızın bir hareketiyle ortaya çıkan, tek ses veya birleşik sese hece denir.

Türkçe’ de her hecede bir ünlü harf bulunur. Ünsüzler bir ünlüyle hece oluştururlar. Bu durumda da kelime içerisinde her ünlü, kendinden önceki ünsüzü kendi hecesi içine alır.

Örneğin:

Göz-üm – gö-züm

Yüz-üm - yü-züm

Bir-er – bir-er

Türkçe’mizde altı çeşit hece bulunmaktadır.

Bu hece türleri :

  1. Tek bir sesten oluşan heceler: a, e, ı, i, o, ö, u, ü.
  2. Bir ünlü bir ünsüzden oluşan heceler: al, el, ol, ak, ek…
  3. Bir ünsüz bir ünlüden oluşan heceler : de, ku, bu, şu, su…
  4. Bir ünlü iki ünsüzden oluşan heceler : alt, üst, art, ört.
  5. Bir ünsüz bir ünlü bir ünsüzden oluşan heceler: bel, sel, kul, yor, muş…
  6. Bir ünsüz bir ünlü iki ünsüzden oluşan heceler : dört, Türk, dert, kurt.

E- SÖZCÜK VURGUSU

Bir kelimedeki hecelerden birinin daha vurgulu ve dik söylenmesine sözcük vurgusu denir. Konuşma sırasında kelimelerin tüm harfleri aynı tonda ve aynı vurgu ile okunmaz. Tüm dillerde sözcüklerin farklı hecelerine vurgu yapılır. Bu vurgular konuşmada doğallığı yaratır.

Özellikleri:

1 – Bir heceli kelimler vurgusuzdur.

“Top, bel, sel, kart”

2 – İki heceli kapalı özel yer adlarında vurgu ilk hecededir.

Ankara, Mardin, Ağrı

3 – İnsan ve hayvan isimlerinde vurgu son hecededir.

Ahmet, Selim, Ayşe, Orhan

4 – İlk hecesi açık, ikinci hecesi kapalı çok heceli yer isimlerinde vurgu ikinci hecededir.

Amasya, Mudanya

5 – İlk hecesi açık, ikinci hecesi kapalı iki heceli yer isimlerinde vurgu ikinci hecededir.

Çorum, Tokat

6 – Seslenmelerde vurgu ilk hecededir.

Ahmet! , Olcay!

7 – “me” olumsuzluk eki “geniş zamanın olumsuzunun dışında “ vurguyu kendinden önceki heceye aktarır.

Konuşma, gitme, çalışmaz, okumaz…

8 – “mi” soru eki vurguyu kendinden önceki heceye aktarır.

Geldi mi? Çalıştı mı? Almış mı? Yapmış mı?

9 - Ek eylemin geniş zaman ekleri “im, sin, dir, iz, siniz, dirler” vurguyu kendilerinden önceki heceye aktarırlar.

İnsanım, öğrendir, akıllısın…

10 – -de ve –ki bağlaçları vurguyu kendilerinden önceki heceye aktarırlar.

Sokaklar da süslendi. Çalıştı ki başardı…

11 – Küçültme eki (ce) vurguyu kendisine yükler.

Uzunca yol, büyükçe vadi

12 – ile, di, miş, se, ken ekleri vurguyu üstlenmezler: okumuş, gitmiş, gelirken, verse…

F – ULAMA

Türkçe kelime bitimlerinde bulunan ünsüzlerin ünlüyle başlayan ikinci bir sözcüğün ünlüsüyle bağlanarak okunması kuralıdır.

Örnek :

  • Ekmek almak için fırın arıyordu.

Yukarıdaki cümlenin kelimelerini ulama yaparak belirtirsek;

“Ekmekalmakiçin fırınarıyordu” şeklinde okunur.

G – KAYNAŞMA

Türkçe’de iki ünlünün yan yana bulunmaması nedeniyle, kelime köklerinden sonra gelen iki ünlü arasına, bir ünsüz girmesi kuralına kaynaştırma denir.

Kaynaştırma ünsüzleri “y, n, s, ş” dir.

Kullanımları :

Y ünsüzü : Ünlüyle biten kelimelerden sonra gelen “e,i” durum ekleri arasına konulur.

Örnek :

Bahçe-i   Bahçeyi

Tiyatro-e Tiyatroya

N ünsüzü : İsim tamlamalarında ünlüyle biten kelimelerle –ın eki arasına yazılır.

Örnek :

Pencere-in camı   Pencerenin camı

S ünsüzü : İsim tamlamalarında ünlüyle biten kelimelerle “i” tamlanan eki arasına konur.

Ahmet’in kedi-si

H - HECE DÜŞMESİ

İlk hecesi açık, ikinci hecesi kapalı dar ünlüyle biten iki heceli bazı kelimelerden sonra ünlüyle başlayan bir ek gelirse, kapalı hecedeki ünlü düşer.

Örnek verirsek :

Alın-ı alnı

Göğüs-ü göğsü

Karın-ı karnı

Kıvır-ak kıvrak

Hece durumları nasıl olursa olsun, kelimelere herhangi bir ek ulandığında orta hecede bulunan ünlünün düştüğü durumlar vardır.

Örnekler :

Bura-da burda

Nere-de nerde

Salın-acak salıncak gibi…

-idi, -imiş, -ise, -iken, -ile, ekleri ünlüyle biten kelimelere ulandığında “i” sesleri “y” ye çevrilir.

Bu şekilde de hece düşmesi olur.

Makalede eksik veya hatalı bilgileri yorum bölümüzden yorum yaparak bize ulaştırabilirsiniz.

Okunma 7708 defa Son Düzenlenme Çarşamba, 12 Ağustos 2015 13:01

Yorum Ekle

Gerekli olan (*) işaretli alanlara gerekli bilgileri girdiğinizden emin olun. HTML kod izni yoktur.